Onderwijzen, wat is dat?

Door de verandering in de maatschappij lijkt ook het woord onderwijs aan verandering onderhevig. De inhoud van ons onderwijs is door een naar verhouding kleine groep onderwijsmensen onder de loep genomen in een nieuw curriculum. Voor- en tegenstanders zijn er, al lijkt er meer tegenstand, maar zal er na vandaag toch verandering van inhoud worden doorgevoerd. Is dat erg?

Allereerst eens terug naar het woord onderwijzen. Opzoekend (prettige vaardigheid overigens) via encyclo.nl kwam ik de volgende betekenissen tegen:
1. Lessen geven
2. Scholing verzorgen voor iemand, opleiden
3. Anderen rechtstreeks onderwijzen in kennis, gedrag en vaardigheid
4. Op een school aan leerlingen iets leren (ook wel doceren of lesgeven genoemd)

Of de inhoud iets wijzigt en we een breuk meer of minder moeten kennen, zal echter niet zo’n vaart lopen. Geïnteresseerden kunnen altijd meer krijgen, degenen die het lastig vinden leren we de basale kennis.
Waar het mij om gaat is wat leerlingen op de basisschool nodig hebben om de volgende stap te kunnen maken in hun ontwikkelingsprojecten. We hebben het dan bijvoorbeeld over lessen empathie, technieklessen, burgerschapsvorming, persoonsvorming, 21ste eeuwse vaardigheden, en noem maar op.
De volledige aandacht op kennis lijkt wat achterhaald. De volledige aandacht op vaardigheden vind ik wat te ver gaan. Een mooie mix moet mogelijk zijn, maar ... er moet natuurlijk niet steeds meer bij komen. Misschien - ik zeg het voorzichtig - kan het nieuwe curriculum daarin bijdragen. 
Ik ben wel van mening, dat er in het basisonderwijs ook echt lessen gegeven moeten worden zoals bovenstaande betekenissen ook weergeven, waarin instructie geboden moet worden. Dat zal niet voor elk kind evenveel of even intensief zijn, maar er zullen zaken geleerd moet worden en dus daadwerkelijk gedoceerd door een leerkracht. Aanleren van letters, cijfers, van lezen en rekenen, maar ook het spelen met taal is niet onlosmakelijk te zien zonder een goede leerkracht. 
Die leerkracht zal de didactische kennis moeten bezitten om dit op een goede stapsgewijze manier over te brengen van concreet naar abstract. Dat is onderwijzen. Neemt niet weg, dat hij het kind ook in de gaten houdt hoe het zich voelt, hoe hij/zij dit kind veiligheid kan bieden en daarbij zal hij zijn pedagogische kwaliteiten inzetten. Lessen empathie vind ik dan ook wat overtrokken, tenzij dit natuurlijk niet lukt op wat voor manier dan ook. 
Daarbij doorspekt zijn er uiteraard ook vaardigheden die leerlingen moeten leren, dat staat boven kijf.
Wat tegenwoordig meer naar voren komt, wat echt een positieve ontwikkeling is, is de bewustwording van het leerproces van de leerling, maar ook die van de leerkracht en eigenlijk van ieder mens. Het eigenaarschap. Het ontwikkelen van nieuwsgierigheid en het aanwakkeren van de intrinsieke motivatie. Dit helpt iedereen verder. Mij ook. Het mooie is dat je dan ook leert naar je eigen handelen te kijken en te bedenken hoe ik, jij of de leerling dit anders kan doen de volgende keer. Een leven lang leren. Dat is echt een toegevoegde waarde. En daarin krijgen de vaardigheden een wat prominentere rol.
Er ligt dan ook een mooie rl voor de leerkracht om de leerling te kennen en  ‘lezen’. Zo leert de leerkracht wat leerlingen nodig hebben van jou. En dat kan van alles zijn. Kennis, vaardigheid, maar soms een aai over zijn bol, een stimulans of een compliment. Zorg dat de leerling zich prettig voelt bij jou als leerkracht en geef hem/haar de ruimte.
Dit geldt trouwens net zo goed voor een schoolleider en zijn leerkrachten, voor een bestuurder en zijn directeuren, voor elke vorm van werkgevers en werknemers. Zorg voor een goede relatie, geef elkaar daar de ruimte, geef hen de autonomie. Men zal zich competent voelen of daarnaar streven. Een goede balans van deze drie bekende termen houdt elkaar in evenwicht.

Zelf doen

Jonge kinderen roepen vaak al "Zelf doen", terwijl wij als volwassenen er soms het geduld niet voor hebben. Maar... Als wij alles blijven doen, leert het (jonge) kind zich niet ontwikkelen naar een zelfstandig mens dat zich kan handhaven in de maatschappij. Het leert niet vertrouwen te krijgen in zijn kunnen. Straks moet je alles zelf doen, want dan is het kind immers (jong-)volwassene.

Het is goed bedoeld, dat ouders zich ontfermen over hun kinderen en alles voor ze over hebben. Kinderen zijn immers het meest dierbare wat ouders mogen grootbrengen. Maar realiseren zij zich ook dat het uit handen (blijven) nemen van allerlei zaken de zelfstandigheid absoluut niet bevorderd? Kinderen krijgen is een wonder, maar het is geen bezit. Ga er vooral ook niet bovenop zitten, dan kan het niet omhoog klimmen. BRON: Juf Ank van de Luizenmoeder. 

Neem nu de mooi gevormde beker en het handige bakje van Cars (met fruit of iets anders) in een mooi fel gekleurd hip schooltasje. Regelmatig zie ik ouders met die rugtasjes lopen. Hier begint het al. Dit rugtasje kun je in het begin best vullen als ouder, maar laat het kind het meenemen en in ieder geval vasthouden. Zo zal het ook zelf de rugtas op school op de goede plek neerzetten en het om 10 uur ook daadwerkelijk terug kunnen vinden. Ze hebben het immers zelf daar neergezet. Kinderen leren daarmee hun eigen verantwoordelijkheid te dragen. Ook als de tas een keer vergeten. Het geeft toch niet als ze een keertje water moeten drinken op school omdat ze hun tas zijn vergeten? Zullen ze dat een volgende keer minder snel vergeten.

Later kunnen ze ook hun eigen rugtas zelf inpakken.

Ditzelfde geldt dat gemiddeld vanaf groep 5 kinderen best alleen naar school kunnen. Hoe vaak worden kinderen (het liefst) niet tot het klaslokaal gebracht om maar zeker te weten dat hun kind onderweg niet iets is overkomen?

Natuurlijk snap ik de bezorgdheid om dit grootste goed wat jij mag begeleiden naar volwassenheid. Het gaat erom dat je ze daadwerkelijk goed begeleid, ze dingen leert, ze durft los te laten, ze leert fouten te maken en ze leert te laat te komen wat niet gewenst is. Ook daar leren kinderen van.

Ook de gymspullen is er zo eentje. Als juf herinner ik me nog dat de leerlingen vaak zeiden: "Juf, mijn moeder is de gymspullen vergeten." Waarop mijn standaard antwoord altijd was: "Ik wist niet dat je moeder hier ook gymde." Heel flauw natuurlijk, maar wel een kern van waarheid. Laat leerlingen zelf (stapsgewijs) hun tas klaarzetten en zelf meenemen. Het geeft hen de verantwoordelijkheid die ze straks goed kunnen gebruiken. Het is niet de schuld van de ander dat er iets niet klopt, zij leren naar zichzelf te kijken. Dan zullen ze ook kunnen zeggen: "Ik ben mijn gymspullen vergeten." En leren ze om die de volgende keer wel mee te nemen.

Zo zijn er nog tal van voorbeelden te noemen. Ook op de middelbare school zie je dat er soms leerlingen nog worden gebracht naar school. Waarom? Deze kinderen moeten leren dat het leven niet altijd leuk is, leren omgaan met een tegenslag als een regenbui, leren dat een lekke band vervelende consequenties heeft, maar ze kunnen dit ook zelf oplossen.

Uitzonderingen zijn er altijd hoor. Als een kind een gebroken been heeft, te ver weg woont of het om een andere speciale reden iets (nog) niet zou kunnen, kun je ingrijpen, helpen, maar leer ze wel stapjes te maken. Op weg naar die zelfstandigheid.

Als ik naar onze eigen kinderen kijk, denk ik dat we in de zelfstandigheid redelijk zijn geslaagd. Gewoon door ze deel uit te laten maken van de gemeenschap 'gezin'. Daar horen ook taken bij. Wij zijn blij dat ze daardoor veel zelf kunnen en zelf op zoek gaan als ze het antwoord niet weten. Vertrouwen geven, maar ook eisen stellen speelt daarbij een rol.

Bij deze wil ik iedereen die met kinderen werkt en kinderen opvoedt oproepen om ze daadwerkelijk te leren hoe het werkt. Geef ze de ruimte. Geef hen vertrouwen dat ze het kunnen.

Laat ze leren. Leren fouten maken. Le

ren oplossen. Leren verantwoordelijkheid te nemen. Leren mee te werken in huis en voor anderen. Leren hoe het werkt als ze straks op kamers gaan en hoe zij zich moeten redden in de grote (boze?) wereld. Stapje voor stapje, op niveau wat zij aankunnen. En dat is echt veel meer dan menig ouder en menig opvoeder zich realiseert.

Groeien, ontwikkelen en leren

Onderwijs is meer dan alleen maar leren, lessen volgen, oefenen, inslijpen, toetsen maken en een diploma halen. Er is ook zoiets als vorming. Het leren van vaardigheden lijkt steeds belangrijker te worden, maar was dat niet altijd al aanwezig?


Meer dan kennis alleen
Als leerlingen naar de basisschool gaan, denken velen dat hier alleen kennis wordt aangeleerd. Pomp er maar een tafel in, en het rekent straks als een trein. Niets is minder waar. Het leren van kennis is een onderdeel van een groter geheel. Je leert ook samen te spelen, samen te werken, op je beurt te wachten, regels van de school, omgaan met anderen en dergelijke. Een spreekbeurt of een verhaal vertellen voor de klas is niet nieuw. Door de klassen rond te gaan met de traktatie, leer je beleefheidsvormen. Je leert manieren en wordt gevormd door relatie met anderen. Dit is al jaren zo.

Veranderde maatschappij
De maatschappij is alleen veranderd en er worden andere eisen gesteld aan het die omgang. Presenteren en mondelinge taalvaardigheid is belangrijker geworden. Ondersteund door de digitale wereld.
Het stukje autonomie is zelfs nog sterker aan het veranderen. Er wordt meer verwacht van de leerling en de jong volwassene. Initiatief nemen, zelfontdekkend leren en de nieuwsgierigheid het werk laten doen. In samenspraak met de omgeving komen tot nieuwe inzichten. Onderzoeken waarom dingen gaan zoals ze gaan. Het is verrassend om te merken met welke vragen leerlingen kunnen komen.

Nieuwe wending
Dit geeft een hele nieuwe wending aan het leren in het onderwijs. Het gooit de boel op de schop. Moet het nog wel zoals het nu gaat? Waartoe leidt dit onderwijs? Wat gaan de leerlingen straks voor beroepen uitoefenen?
Het is een mooie zoektocht die een enorme veranderslag aan het doormaken is. Denk aan Onderwijs2032 en curriculum.nu, waarin we uitgenodigd worden mee te denken aan wat er nodig is om het onderwijs zo in te richten dat het zin heeft voor de leerlingen die we straks afleveren.
Blijft het onderwijzen of wordt het meer begeleiden? Zijn er nog stampmomenten of kunnen de leerlingen alles opzoeken? Hebben ze parate kennis nodig of is opzoeken, samenvatten en presenteren, veel belangrijker. Is topografie nog wel van deze tijd?


Loslaten of vasthouden?
Ik ben van mening dat er een verandering zal moeten komen. Toch geloof ik niet dat we alles los moeten laten. De instructies op het gebied van technisch lezen, spelling, begrijpend lezen en rekenen zijn heel belangrijk om een goede basis te creëren waarmee je aan de slag kunt om die ontdekking te kunnen maken. Lezen blijft een belangrijke vaardigheid die handig is om verder te kunnen komen. Enige kennis van hoe de wereld eruit ziet is handig als je iets opzoekt of leest. 

Vervangen?
Tegelijkertijd staan er andere zaken te trappelen. En aangezien het aantal niet uitgebreid wordt, misschien zelfs verminderd moet worden in een tijd van tekorten en werkdruk, zullen we keuzes moeten maken. En juist dat is het lastigste. Want wat blijven we doen, wat laten we vallen en wat voegen we toe?
Wat hebben onze leerlingen sowieso nodig? 
Daar komt bij dat ook gymnastiek, muziek en de creatieve vakken niet mogen verdwijnen. Een toename hiervan is zelfs beter voor de totale ontwikkeling van onze leerlingen. Hoe kunnen we dit integreren in ons onderwijs? Hoe kunnen we de goede zaken behouden en het zelfs beter doen voor de toekomst?
Leren van de toekomst, zei laatst iemand in een overleg. Dat is mooi gezegd. Maar hoe kunnen we leren van de toekomst?

Leren is een cyclisch proces
Leren uit het verleden is een kwestie van data verzamelen, analyseren, acties/veranderingen bepalen en een richting kiezen. Maar wat weet ik van gebeurtenissen in de toekomst. Dat wordt eerst dromen, fantasie laten werken, prognosticeren, anticiperen en vervolgens daarop acteren.
En dat is een hele uitdaging. Maar wel een mooie!

Schoolleiders zijn ook gewoon mensen

Een schoolleider of directeur leidt een school. Hij of zij is verantwoordelijk voor het reilen en zeilen in de hele school. Zowel onderwijskundig als financieel, beleidsmatig en organisatorisch. Je bent een soort duizendpoot. Toch is een schoolleider ook gewoon een mens binnen een organisatie. Ieder mens is een medewerker van die organisatie. Elke medewerker heeft zijn eigen verantwoordelijke rol.

Ruim twee jaar mag ik me schoolleider noemen. Het klinkt heel wat, maar ik ben ook maar gewoon een mens met talenten en gebreken, met positieve en belemmerende factoren, met opbeurende en mindere kwaliteiten. Wat maakt iemand nu een medewerker met een specifieke taak, een eigen rol of een andere functie?
Met een vracht aan ervaring in mijn rugzak als groepsleerkracht, RT-er(remedial teacher), ICT-er(ICTcoördinator  en IB-er(intern begeleider) en met een portie intrinsieke motivatie kom je al een heel eind. Daarbij vul je ook een stukje levenservaring en ben je bereid om verder te kijken dan je neus lang is. Wat is er nog meer in deze wereld? Wat kan ik doen om de school nog meer op de kaart te zetten? Hoe kan ik zorgen dat de kwaliteit van de leerkrachten op peil blijft en verder ontwikkelt? Waar staat de school en hoe krijgen we die een stap verder?
Zo moet je jezelf ook blijven ontwikkelen. Meegaan in het digitale tijdperk, meegaan met allerlei ontwikkelingen, de schoolresultaten, maar niet minder de schoolsfeer en het werkplezier in de gaten houden. Communiceren intern en extern. Zelfstandig blijven opereren. Samenwerken met anderen.
Door bij te blijven zul je ook buiten de muren van de school moeten blijven kijken. Verruim je blik. Hoe doen andere scholen het? Deel ideeën met collega-directeuren, stel vragen, zoek dingen uit en denk verder buiten de kaders ofwel out of the box.
Zo was ik gisteren op een Conferentie van schoolleiders van CNVO, of eigenlijk CNVS. Een ontmoeting van andere schoolleiders, bouwcoördinatoren en andere bestuurders, waarin opleidingsgericht leidinggeven en co-teaching  ter sprake kwam, maar waar ook gelegenheid was om elkaar te ontmoeten. 
Zo was er een directeur met een school met 800 leerlingen. Wow, hij deed het al vanaf 1990, dus flink ervaren, maar zeker niet verstoft of berustend in zijn werk. Hij vertelde enthousiast over allerlei ontwikkelingen die gaande zijn, zichtbaar genietend. Hij keek ernaar uit dat er een klas met Ipads of tablets aan het werk zou gaan. Kijk, dat alleen al inspireert. Verder kijken. Nieuwsgierigheid tonen.
Knap om te zien hoe hij een school met 800 leerlingen leidt. Ik ben vergeten te vragen of ik eens een keer bij hem op school zou mogen komen kijken.
Zo heeft onze eigen school er zo'n 150, maar gaat wel veranderen. Een groeiende school. Daarin zie ik nu al verschillen ontstaan. Naarmate een school groter wordt ontstaan er andere communicatielijnen, andere verantwoordelijkheden en nieuwe rollen. Daarbinnen is het de kunst om als schoolleider weer een nieuwe rol aan te nemen, waarin je anderen meer verantwoordelijkheid geeft. Vertrouwen en autonomie bij leerkrachten in hun klas, maar ook bij de verschillende commissies. Verantwoordelijkheid bij bouwcoördinator en IB. Het zijn allemaal taken en rollen die verschuiven. De kunst is, om wel te zorgen dat mensen gemotiveerd blijven, geïnspireerd blijven, ja zelfs bevlogen blijven. Want het onderwijs blijft een geweldig vak. Of je nu een lesgevende, coördinerende  ondersteunende of leidinggevende taak hebt als medewerker van de schoolorganisatie, iedere functie/taak/rol is belangrijk. Het belangrijkste is, dat jij je prettig voelt in de rol die van jou wordt verwacht en die jij dus moet vervullen. 
Heel veel inspirerend werkplezier met passie, energie en bevlogenheid! En dan maakt het niet uit in welke rol je dat doet.