Puzzelend naar een oplossing (van het lerarentekort)

Het lerarentekort begint zich in heel Nederland op te dringen. Met twee gepensioneerden voor de groep, een invaller om een gat te dichten, een leerwerkstudent en veel parttimers die ook al wat meer zijn gaan werken, is de rek eruit. Voor de komende gaten, waaronder een zwangerschapsverlof, is het hard roeien met de weinige riemen die er zijn. Het is puzzelen en piekeren in de zoektocht naar kwalitatief goede leerkrachten. Wie biedt?

Oorzaken

Het onderwijs loopt al jaren achter op salaris. De werkdruk en de administratieve last zijn hoog. Ouders kunnen het voor leerkrachten lastig maken. Voor een invaller is het een hoop papieren rompslomp met als klap op de vuurpijl elk half jaar een VOG. Scholen moeten meer moeite doen om mensen te krijgen en te behouden. In alle redeneringen zitten waarheden. Maar dat lost het probleem niet op. Wat kunnen we doen om dit prachtige beroep (vooral) aan de man te brengen? Hoe kunnen we mensen weer verleiden om dit mooie vak te kiezen?

Oplossingen op lange termijn

De aantrekkelijkheid van het beroep verhogen is een must. Dat kan door het opkrikken van salarissen, het verlagen van de werkdruk, aantrekken van zij-instromers, trajecten van leerwerkstudenten en verschillende mogelijkheden en carrièreperspectieven. Misschien moet het onderwijs anders georganiseerd worden.

Maar … het gaat om de inhoud van het werk. Het begeleiden van leerlingen. Het uitleggen van een moeilijke som. Het helpen van de leerling die gevallen is op het plein. Het vertrouwen geven aan de leerling dat hij het kan. Het leren van vaardigheden. Hoe mooi is dat?

Lange termijn oplossingen zijn vaak goede oplossingen, maar het probleem is er nu. Wat zouden we nu kunnen doen?

Oplossingen op korte termijn

Verschillende oplossingen zijn mogelijk. Natuurlijk kun je anderen en (pedagogische sterke) mensen zonder onderwijsdiploma inzetten om onderwijs te geven. Toch zijn er specifieke tools nodig om kwalitatief goed onderwijs te geven. Denk maar eens aan het inschatten wat een leerling kan, hoe je differentieert in de groep, hoe je direct kunt reageren op bepaald gedrag en de analyse van toetsen. Daar is geen sinecure. Ik denk dat dit voor de kwaliteit niet de beste oplossing is.

Naast het vragen van parttimers denk ik dat je uiteindelijk op één oplossing uitkomt: minder lesuren (en dus lesuren schrappen) en op vrijdag extra huiswerk geven. Verwerking die ze dan niet meer op school hoeven te maken. Ouders kunnen kiezen wat ze hun kinderen extra willen geven. Dat kan opvang zijn, maar ook creatieve activiteiten, sport of cultuur.

Met vier lesdagen van 5 uur, spaar je 20% uit en kunnen de leerkrachten beter verdeeld worden. Er blijft daardoor meer tijd over om gezamenlijk lessen voor te bereiden, praten over je vak, administratie te doen en de werkdruk verlaagd.

Knopen doorhakken

Er moet NU iets gebeuren. Er zijn te vaak kinderen (en ook personeel) de dupe. Zij hebben last van wisselingen, klas verdelen of zelfs een klas naar huis sturen. Met passend onderwijs, waarbij veel leerlingen juist nu die rust en structuur nodig hebben, is dat een hele uitdaging. Dus ga naar 20 lesuren per week. Vergt wel iets van de omgeving en van ouders.

Hanneke de Frel

(eerder gepubliceerd in Direct van CNVS)

Rust en duidelijkheid in corona-periode

Brief aan Minister Slob d.d. 26 maart 2020:

Rust en duidelijkheid in corona-periode

Geachte heer Slob,

Als schoolleider in deze onzekere Coronatijd is wachten tot dinsdag 31 maart niet fijn. We moeten op school alle zeilen bijzetten om het voor leerkrachten behapbaar te houden, om ouders tegemoet te kunnen komen om iedereen te woord te kunnen staan, om onlinezaken te regelen, om alle contacten te informeren, herhalingslessen te bieden, werkpakketten klaar te leggen en organiseren van ophalen, devices regelen, contact met zorgleerlingen te houden. Wij moeten voorbereid zijn op verschillende scenario’s. Dan moet de overheid nu op save spelen en de scholen dicht laten voor langere periode. We hebben Pasen en de meivakantie komt eraan, sluit scholen dan iig tot de meivakantie. Dat geeft rust. Schakelen kost ook veel energie.

Open doen van scholen geeft onrust, omdat 

- niet elke leerkracht dit kan (sommigen kwetsbaar*, anderen ziek of verkouden, een derde met een gezinslid met koorts), met als gevolg te weinig leerkrachten voor de groep, verdelen geen optie is, dus leerlingen alsnog naar huis gestuurd moeten worden. Wat doen we als er te veel leerkrachten thuiszitten?

- veel leerlingen thuis zijn omdat er angst heerst, verkoudheid is, koorts binnen het gezin. Het lesprogramma stagneert, leerlingen krijgen te grote verschillen

- leerkracht nog meer dan anders zullen moeten differentiëren, juist omdat er een wisselende aanwezigheid is van leerlingen.

- leerlingen géén contact met volwassenen heel moeilijk vinden, of je nu een high five of een knuffel (ja, ook grotere leerlingen in het PO) geeft, leerlingen houden van contact, het contact zal zich uitbreiden, niet te vermijden

- veel mensen (ouders in de school vooral bij kleuters) en kinderen bij elkaar, blootstellen van personeel, 26 leerlingen in een klaslokaal.

- de bijeenkomsten tot 1 juni zijn wel uitgesteld, een school is niet heel veel anders, ondanks de leeftijd van deze groep lieve jonge mensen. We zitten boven op elkaar in een klaslokaal, daar kun je geen 1,5m tussen laten.

- spelende kinderen buiten wordt geadviseerd om deze niet samen op een schommel te zetten. Hoe dacht u dat het buitenspelen van enkele groepen tegelijk met een leerkracht gerealiseerd moet worden? Spreiden van tijden kan hier niet met drie scholen bij elkaar, meer leerkrachten naar buiten en daar de druk verhogen?

We zijn nu net onze online draai aan het vinden, geef ons even lucht. Ga nog niet open. Speel nu op save en op rust.

Ik ben me bewust van ouders met de kinderen thuis. Ook leerkrachten hebben kinderen thuis. Het is een lastige balans. Ik adviseer werknemers: Vraag niet het uiterste van uw werknemers. Dat kan ik ook niet bij mijn personeel. Laten we er zijn voor elkaar in de mogelijkheden die er zijn. Maar houd scholen nog dicht. In ieder geval tot de meivakantie.

Wij missen leerlingen ook, dat is het niet, maar voorzichtigheid is geboden. De IC capaciteit is nog niet gestabiliseerd. 

Deze hele Corona-periode is wellicht ook een les om ons leven eens onder de loep te nemen. De snelheid, efficiëntie, en daardoor de gejaagdheid enerzijds, en de transparantie waarbij alles maar moeten verantwoorden anderzijds, heeft een reset nodig. Er zijn veel mensen die afhaken. Waarom moet alles sneller, beter, mooier, vlugger, etc. Laten we elkaar niet gek laten maken en gas terugnemen. Dat is een duurzamer leven voor iedereen.

Een ongeruste schoolleider

* Ouderen en gepensioneerden, de hartpatiënt, de longpatiënt, kortom, de kwetsbare leerkracht

Hanneke de Frel

Schoolleider Octantschool Vlinderboom Pijnacker

De octopus

Zwemmend in een grote oceaan kan een octopus rondzwemmen en alles bekijken, veranderen in de kleur van zeewier om te camoufleren, in een rots te veranderen om te jagen op prooi, zich goed verstoppen onder het zand, zijn zuignappen ergens aan vastzuigen en een donkere kleur afscheiden en daarmee iedereen in het pikdonker te hullen.

Lopend door de school kan een directeur omzien naar leerlingen en leerkrachten, zien wat er geleerd wordt en stimuleren van de lerende organisatie. Hij ziet de ouders en spreekt hen via raden of anderszins. Hij inspireert en creëert.

Natuurlijk verschiet een directeur weleens van kleur als er zich ‘s morgens twee ziekmeldingen aankondigen en de oplossing niet voorhanden is. Het kan ook zijn dat een leerkracht op maandagochtend binnenstapt en vertelt dat ze gekozen heeft voor een andere baan buiten het onderwijs. Het gebeurt. Deal ermee.

De directeur kan er ook voor kiezen om als een rots in de branding op te treden. Hij fungeert als een stootkussen. Hij biedt bescherming voor alles wat de school de school binnenkomt. Hij filtert en zorgt ervoor dat leerkrachten hun werk voor de kinderen goed kunnen doen. Onderwijs, daar gaat het om.

Iets moois regelen en een prooi bespringen door bijvoorbeeld leuke boeken aan te schaffen, iets bijzonders te regelen Voorde teamleden om hen een goed gevoel te geven, zij moeten het doen, de directeur moet er zijn voor hen.

Zal een directeur zich weleens verstoppen? Terugtrekken en ruimte geven aan anderen. Leerkrachten moeten de kans krijgen om hun talenten in te zetten en mogen zich ontwikkelen.

Zuignappen laten vastzuigen waar dat nodig is en loslaten wat het kan. Verantwoording dragen en al die tentakels vloeiend laten bewegen.

Het aantal tentakels is vaak niet toereikend. Ook al kunnen er een aantal zaken losgelaten worden, het blijft een inspirerend spel met vele taken en verantwoordelijkheden bij een goedlopende school. Als er iets aan de hand is, zoals: een zoektocht naar onderwijsbehoeften, een leerkracht met een lastige privésituatie, een groep zonder leerkracht, getouwtrek bij het samenwerkingsverband of een ouder die grote zorgen heeft om zijn kind, dan zijn die acht tentakels niet genoeg. Er is meer nodig.

Een directeur als een octopus met (af en toe te weinig) tentakels die druk bewegen. In de school en daarbuiten. Zoekend naar het allerbeste onderwijs voor zijn leerlingen.

Maar ... Als het lerarentekort nog grotere vormen gaat aannemen, leerkrachten voor iets anders kiezen, het onderwijs een fors beslag legt op de energierekening van (al!) het onderwijspersoneel en zij niet de beloning krijgen die mensen laat kiezen voor dit mooie vak, ontstaan er donderwolken. Er ontstaan hiaten. Een octopus schiet dan in de verdediging door inktzwarte stof uit te scheiden.

Wat kan een directeur? Wat kunnen leerkrachten? Wat kunnen scholen voor signaal afgeven? Er is niet veel keus al doen we dit liever niet. Staken is een noodsprong, een inktzwarte stof die dreiging laat zien. Iedereen in de omgeving heeft er last van. De ernst is duidelijk, ook al baalt de omgeving van het zwarte water.

Er zijn ingrijpende maatregelen nodig, die verder rijken dan investeringen in zij-instromers. Niet alleen voor grote steden, maar ook de randstedelijke gebieden hebben moeite het hoofd boven water te houden.

De octopus zwemt verder. De tentakels blijven bewegen. Zuignappen zuigen vasten laten los. Nu maar hopen dat al die bewegingen van de octopus worden gewaardeerd, die inktzwarte kleur gezien wordt en de investeringen in de toekomst van de wereld niet uitblijven.

Onderwijsreclames (1)

Om het onderwijs een hart onder de riem te steken, af en toe eens laten nadenken, maar vooral wat luchtigheid te geven door bekende reclames om te buigen tot een reclame van onderwijs, hierbij de reclames uit de maand januari. De eerste 31 reclames zijn gepasseerd. 
Zijn ze herkenbaar? 

31/1 Onderwijsreclame 31 “.Als het aan het kind lag, kocht het hagelslag, als het ook nog spelen mag, gaat het natuurlijk overstag op deze gedichtendag.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders #poezieweek Whiskas

30/1 Onderwijsreclame 30 “Uit liefde voor het onderwijs.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Volkswagen

29/1 Onderwijsreclame 29 “Onderwijs, hoe hoog leg jij de lat? De overheid zijn wij, de lat, die bepalen ook wij.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders LOI

28/1 Onderwijsreclame 28 “Vakmanschap is meesterschap. ” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Grolsch

27/1 Onderwijsreclame 27 “Onderwijs. Mannen weten waarom.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Jupiler

26/1 Onderwijsreclame 26 “De beste scholen onderwijzen het, ‘s landschap beste leerkrachten bewijzen het.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Amstel

25/1 Onderwijsreclame 25 “De hoogste kwaliteit, voor de laagste prijs. Investeer in onderwijs.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Lidl

24/1 Onderwijsreclame 24 “Onderwijs. Make it happen.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Rotterdam
23/1 Onderwijsreclame 23 “Echt alle prijs voor onderwijs.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders. Almhof
22/1 Onderwijsreclame 22 “ Het rekent, het rekent, grote kind’ren hier, zo geweldig leerzaam, met mega veel plezier” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Venz
21/1 Onderwijsreclame 21 “Education, the choice of a new generation.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Pepsi
20/1 Onderwijsreclame 20 “Alles voor een glimlach in de school” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders. Coolblue
19/1 Onderwijsreclame 19 “Hoe hoog leg jij de lat in het onderwijs?” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders. LOI
18/1 Onderwijsreclame 18 “ Onderwijs, de normaalste zaak van de wereld.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders HEMA
17/1 Onderwijsreclame 17 “Education ... makes good things learn better. ” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Coca Cola
16/1 Onderwijsreclame 16 “Dag oude school. Hallo nieuwe leerling. Onderwijs, daar gebeurt het.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Jumbo
15/1 Onderwijsreclame 15 “Onze visie op onderwijstijd is geïnspireerd op uw verlangen naar vrijheid.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Citroën
14/1 Onderwijsreclame 14 “In het onderwijs: Je bent jezelf (niet).” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders
13/1 Onderwijsreclame 13 “the primary school: Always open for good times.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders McDonalds
12/1 Onderwijsreclame 12 “Onderwijs, je leert een berg, het kost een beetje.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie Witte reus

11/1. Onderwijsreclame 11 “Een schoolfrik? Je regelt het met 1 klik.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders#onderwijselkedaganders Hello fresh
10/1 Onderwijsreclame 10 “Vind en boek het snel, op onderwijs punt NL.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Vakantie.nl
5/1 Onderwijsreclame 9 “Onderwijs doet wat het belooft.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders HG
4/1 Onderwijsreclame 8 “Goede ideeën beginnen in het onderwijs.” #onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders DE
3/1 Onderwijsreclame 7 “De beste deals. Elke dag iets leuks. Elke dag 50% korting op lestijd ”
#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Elkedagietsleuks.nl
2/1 Onderwijsreclame 6 “De eis, de prijs, investeer in onderwijs”
#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Du pain, du vin, du Boursin
1/1 Onderwijsreclame 5 ”In het onderwijs halen we het beste in leerlingen naar boven.”
#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Independer
31/12 ‪Onderwijsreclame 4 ”Basisonderwijs, er is geen betere.”‬
‪#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Miele
30/12 Onderwijsreclame 3 ”Want wie is er nou niet groot geworden in het onderwijs?”‬
‪#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders‬ Calvé pindakaas
29/12 Onderwijsreclame 2 ”Wie kan rekenen, rekent op onderwijs.”
#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Dreft
28/12 Onderwijsreclame 1 “Altijd verrassend, altijd heel leerzaam.”
#onderwijsreclame #sterreclame #onderwijs #PO #positiviteit #passie #onderwijselkedaganders Kruidvat

Staking / staken / gestaakt

staken werkw.

Uitspraak:	[ˈstakə(n)]
Vervoegingen:	staakte (verl.tijd enkelv.)
Vervoegingen:	heeft gestaakt (volt.deelw.)

1) met je collega's een tijdje niet werken om jullie eisen bij je werkgever af te dwingen

Voorbeeld:

`De werknemers van de fabriek staken omdat ze meer loon willen hebben.`

2) stoppen met (iets)

Voorbeeld:

`een onderzoek staken`

Staking = situatie waarbij werknemers uit onvrede met de werkgever(sbonden) het werk neerleggen teneinde die tot veranderingen of toegiften te dwingen. Bron: economischewoordenboek.nl / juridischwoordenboek.nl

Staken heeft dus een reden. Staken bij het onderwijs gaat niet om de verantwoording van je beroep. Staken heeft niets met de leerlingen zelf te maken. Waarom dan toch staken?

In eerste instantie ging het staken in de afgelopen periode vooral om de strijd voor een beter salaris en minder werkdruk. Een beter salaris in de zin van gelijkwaardigheid met leraren in het VO, die gelijke verantwoordelijkheden en taken hebben. De werkdruk gaat over de autonomie van de leraar, de grotere verantwoordelijkheid ten aanzien van leerlingen en analyses, oudergesprekken en toegenomen aantal overige taken. Het past niet meer binnen onze normjaartaak(1659 uur). Nu zijn deze nog niet tot algehele tevredenheid opgelost, maar heeft zich hieraan gelinkt nog een grotere uitdaging voorgedaan. Deze heet lerarentekort. Dit geldt niet voor een ziektevervanging of de invulling van een (steeds ruimer!) zwangerschapsverlof of andere soorten van buitengewoon verlof. Het gaat om de invulling van reguliere formatie. Dat is op dit moment de grootste uitdaging.

Het lerarentekort heeft gevolgen voor de kwaliteit. Waar leraren te kort zijn, moeten groepen worden samengevoegd, staat een onderwijsassistent of gepensioneerde voor de groep of wordt een groep gevraagd thuis te blijven. Overmacht. Dit komt de kwaliteit van onderwijs niet ten goede.

Als het weer rond is - na veel gezoek, overleg met andere scholen en bestuurskantoor - haal ik weer opgelucht adem. Nu het sinds september zich voor de zesde keer aandient, is de rek bij het personeel er grotendeels uit en de invallerspool opgedroogd. Wat nu? Hoe gaan we dit vormgeven? Is er ergens nog een student, een pedagogisch medewerker, een onderwijsassistent, een zij-instromer of een bevoegde gepensioneerde leerkracht beschikbaar die een groep met de nodige gedragingen pedagogisch en didactisch het goede onderwijs kan bieden?

Ik help het hopen. Ik help het de minister ook hopen. Want als hij zegt dat scholen tijdens de staking zelf voor de opvang van de leerlingen moet zorgen, denk ik dat deze minister de ernst van de situatie niet heeft begrepen. Dat is niet de bedoeling van de staking.

Er zal het nodige gedaan moeten worden. Een Vierdaagse werkweek zal lucht geven. Het helpt om het werkplezier terug te krijgen, rust te creëren en genoeg personeel om de gaten te vullen. En waar leraren vorig jaar opgeplakt zijn, zijn nu de OOPers en de directies aan de beurt.

Dit alles vergt de nodige inzet, kracht, investering. Pas daarna verder aan nodige vernieuwingen. Eerder niet.

Eerder geplaatst bij Komenskypost op 29 januari 2019

Toekomst van het onderwijs

(hersteld blog van 27 oktober 2019)

Het ziet er op dit moment niet zo rooskleurig uit in het basisonderwijs. Hard werken, hoge werkdruk, veel uren, veel ingewikkelde leerlingen, veel veranderingen, mogelijkheden om het onderwijs anders te doen, steeds meer verantwoordelijkheid, matig salaris en te weinig a.s. collega’s die nog gek genoeg zijn om het onderwijs in te gaan. Wat kunnen we doen?

In de afgelopen jaren hebben verschillende noodmaatregelen de revue gepasseerd. Zo kunnen we 4-jarigen bij de opvang laten en de basisschool starten bij 5, het aantal lesuren verminderen, een videoverbinding inschakelen of gewoon ouders optrommelen. Het vak leerkracht, maar ook die van schoolleider, adjunct, onderwijsassistent, conciërge, en wie ook meewerkt in het basisonderwijs, het wordt niet serieus genomen. Een doekje voor het bloeden. We hebben al geld gekregen, dus niet zeuren. Het is jammer, maar we zullen moeten roeien met de riemen die we hebben. Daarmee kunnen we onze geluiden laten horen om de overheid in beweging te krijgen en ik denk dat we dat moeten blijven doen. We kunnen ook nadenken over andere mogelijkheden.

Thuisonderwijs, via een video-interactie, waarbij de leerkracht de lessen verzorgd en ouders het gedrag reguleren. Zo kan de leerkracht doen waar hij goed in is. Gym wordt verzorgd door de BSO*(1 op bepaalde dagen, dagen dat ouders beiden werken, net als de creatieve - (waaronder ook koken, techniek, timmeren) en muzikale vakken. Zij regelen ook zwemles en alle sportclubactiviteiten, nemen één keer per jaar een uitstapje naar een pretpark en zorgen voor de bezoekjes aan bibliotheek, musea, bos, stad of andere culturele uitstapjes. Workshops waar leerlingen zich voor op kunnen geven.
Ouders kunnen opvang regelen, waarbij leerlingen les krijgen via de video-interactie, waarbij leerkrachten de uitleg geven en opvang zorgt dat ze opletten. Ouders zullen voor deze vorm van opvang wel meer geld moeten neerleggen, maar kunnen er ook voor kiezen om dit deels zelf te doen. Ze zijn dan enorm betrokken bij wat hun kind moet kunnen en kennen.
Een spreekbeurt of presentatie kan ook weer via de video worden gemaakt en leerlingen kunnen op een eigen gekozen moment kijken en beoordelen op voor op gestelde criteria. Iedere leerling beoordeelt minimaal zes presentaties. Scheelt tijd.

Andere mogelijkheden, die het bovenstaande kunnen versterken:
1. Leerkrachten die allemaal een eigen vak geven en de instructie van een hele bouw of school (afhankelijk van de grootte) geven.
2. Digitale bibliotheek, waarbij leerlingen op hun devices zelf op elk moment kunnen lezen.
3. Leerkrachten die gespecialiseerd zijn in leerlingen die meer uitleg nodig hebben en met meer concreet materiaal aan de slag moeten. Leerkrachten die meer lessen kunnen ontwikkelen voor de leerling die meer uitdaging nodig heeft.
4. Extra praktijklessen voor praktisch ingestelde leerlingen, eventueel ook in te huren bij BSO.
5. Gevarieerde niveaus van vakken. Dus bijvoorbeeld op rekenen heel ver uit kunnen komen (wiskundig niveau) en spelling misschien niet goed kunnen. Het bieden van betere differentiatie.
6. Ontmoetingsplaatsen in de steden creëren waarbij huiswerk gemaakt kan worden en kan worden opgestuurd naar leerkrachten die dit digitaal verwerken. Beheerd door pedagogisch medewerkers van bijvoorbeeld BSO’s.
7. Blogs en vlogs maken en zo zaken aan elkaar vertellen en laten zien door middel van goede digitale en veilige systemen.
8. Ouderontmoetingen op bepaalde tijdstippen, geregeld en verzorgd door BSO.
9. Geld van onderwijs direct naar scholen, licenties, ontmoetingsplekken.
10. Geen papieren boeken meer, maar de mogelijkheid is er nog wel. Keuze met een extra toelage om het te kunnen drukken.
11. Uitgevers zorgen voor goede digitale methodes.

Leerlingen zorgen zelf voor papier, pen, rekenmaterialen, tafelkaart indien nodig. Leerlingen bepalen zelf wat ze willen gebruiken, hoeveel ze oefenen. Leerlingen bepalen ook zelf hun doelen. Controle door leerkracht/docent.
Als we zo de verantwoording meer bij ouders en leerlingen leggen, wordt de druk op scholen minder, kunnen BSO’s hier mooi op inspelen, is het gedrag opgelost en kan er zo veel als nodig ontmoetingen plaatsvinden in de vorm van sport, spel, verjaardagen, uitstapjes etc. Dan hebben we een hele andere structuur bedacht en hebben straks die schoolgebouwen, intern begeleiders, directies en besturen ook niet meer nodig. Of wel? Wie garandeert de kwaliteit? Wordt de rol van al deze onderwijskundigen een andere? Zijn er meer technici nodig om de video-interactie goed te laten verlopen? Zijn er meer pedagogisch medewerkers nodigen genoeg ontmoetingsmomenten te kunnen realiseren? Ik denk dat we wel met minder leerkrachten toekunnen. Lerarentekort opgelost. Rust weergekeerd. Balans hersteld. Hoop ik...
Misschien kan ik zelf wel vervroegd met pensioen als ik overbodig word. Blijven dromen kan altijd.

*(1 BSO = Buiten Schoolse Opvang

Oorzaak en/of gevolg

Als het flink warm is buiten, zoals de zomer van 2018, nu anderhalf jaar geleden, snak je naar water en schaduw. Het is een must om de hete dag door te komen. Heeft het onderwijs vandaag de dag bereikt dat we snakken naar schaduwonderwijs? Hoe komt dat?
Gisteren kwam er een tweet voorbij op Twitter. Het is winter, dus zo warm was het niet. Het ging over het aantal parttime werkenden (veel vrouwen - zeker in het PO - zo’n 85-90%). Waarom er toch zoveel mensen parttime werken? Zeker in het onderwijs. Er werd zelfs beweerd dat parttime werken een oorzaak is van het lerarentekort. Toch denken dat dit wat kort door de bocht is.

Het onderwijs kampt met een hoge werkdruk, een relatief lager salaris voor een HBOgeschoolde en dat zou zomaar door parttime werken kunnen komen of zou het parttime werken in de hand werken? Er is meer.
Er zijn leerkrachten uit het onderwijs gestapt, omdat het niet was vol te houden. Zij stapten in hun eigen verkoelende schaduw om bij te komen. Ze werken als bijlesjuf, coach of richten met een extra studie een eigen bureau op met een Master orthopedagoog of andere relevante richting. ZZPers genoeg tegenwoordig.
Mantelzorg is een opkomend verschijnsel dat door de tekorten in de zorg neerkomt op de burgers. Die burgers zijn ook mensen die in het onderwijs werken. Nog een oorzaak dat mensen wellicht parttime gaan werken.
Leerkrachten besluiten te gaan werken bij detacheringsbureaus die nog steeds als paddestoelen uit de grond schieten. Daar krijgen ze beter betaald. Ze hoeven er geen taken naast te doen, want ze vallen alleen maar in. De school - als ze deze mensen toelaten - betaalt het dubbele. Het onderwijsgeld wordt verkeerd ingezet. Het systeem is kapot. De kwaliteit gaat achteruit, want de ‘invaller’ voelt zich niet meer verbonden met een bepaalde school, laat staan met de leerlingen.

De kwaliteit van onderwijs. Hoe houden we die hoog? Hoe zorgen we voor een doorgaande lijn? Hoe zorgen we voor de verbondenheid? Leerkrachten die parttime werken hebben vele andere taken buitens huis en verscheidene zaken aan hun hoofd. Leerkrachten die iets anders (kunnen) kiezen verlaten de scholen. De school wordt afhankelijk van invallers of bij meer pech afhankelijk van diegenen die nog wel op de school werkzaam zijn en meer leerlingen krijgen toebedeeld.

Wanneer de kwaliteit daalt, gaan ouders op zoek naar aanvullend onderwijs. Schaduwonderwijs. Het wordt hen ook te heet onder het dak van het onderwijs, waar de kwaliteit achteruit holt. Citotrainingen. Extra bijles. Huiswerkklassen. Hoe kunnen we dit tij keren of wachten we tot het echt niet meer gaat?

Er wordt aan alle kanten gezocht naar oplossingen. Zij-instromer, studenten die nog niet klaar zijn, creatievelingen, theaterdocenten, ouders met een pedagogische achtergrond, noem maar op. Het is dweilen met de kraan open. Wat helpt? Het is een maatschappelijk probleem.

Zomaar een paar mogelijke oplossingen:
- Naar beneden bijstellen van lesuren, scheelt personeel en werkdruk
- Vierjarigen bij kinderopvang. Alleen ... wie gaat dat betalen? Hebben zij genoeg personeel?
- Stoppen met reclame maken voor je eigen school, stop met de concurrentiestrijd, scheelt een hoop geld, vertel de buitenwereld wat je doet. Dat kan op veel mogelijke manieren.
- Maak het beroep aantrekkelijker. Werkdrukverdeling en - vermindering is een eerste stap, nu meer geld naar de goede dingen. Begin met beter salaris. Stappen ondernemen om te zorgen dat leraren ergere voor gaan. Gaan voor de scholen de leerlingen. Behouden blijven in het onderwijs. Betere arbeidsvoorwaarden?
- Gooi niet elk maatschappelijk probleem over de schutting van de basisschool. Ouders zijn verantwoordelijk voor hun kinderen. Dus sporten, muziek, creativiteit, gezond eten, duurzaamheid thuis laten starten (subsidies?) zodat dit niet allemaal bij de scholen terechtkomt.
- School is een ontmoetingsplaats waar men de basis leert, laat dat de kern zijn. Zonder kennis geen vaardigheden.

Maken we er een oorzaak of een gevolg van? Laten we er een VERvolg van maken. Door naar onderwijs 2020. Daar waar lesgeven en het zien van leerlingen weer centraal staat. De papieren tijger parkeren we in de denkbeeldige dierentuin. Wordt vervolgd.

Waar draait het om in ons onderwijs

Dit is een gastblog voor Onderwijskoppen.nl, gepubliceerd op 2 januari 2020. Met dank aan Lizette Mijland.
Ooit ben ik het onderwijs ingegaan om kinderen te leren wijzer te worden, te leren lezen, te leren rekenen, de wereld te leren kennen. Dat was zo’n 34 jaar geleden. Nu lijkt het of de kinderen niet meer het doel zijn. Schiet het onderwijs zijn doel niet voorbij? Draait ons onderwijs om andere dingen? Zijn randzaken hoofdzaken geworden en andersom? Het boek van Eva Naaijkens en Martin Bootsma “ Als we nu weer eens gewoon gingen lesgeven”(Naaijkens & Bootsma, 2018), heeft hier zeker aan bijgedragen.

Financiën
Per leerling krijgen je als school zo’n 6000 euro per jaar (Rijksoverheid, z.d.). Daar moet alles van worden betaald. De leerkracht, meubilair, verwarming, ict, afdracht bestuur, gebouw, leermaterialen, verzekering, geld voor lidmaatschap PO-raad, Verus, ...noem maar op. Elke leerling levert geld op. Maar moet wel over heel veel posten worden verdeeld. Wat blijft er over voor de leerling? Zou dat geen geoormerkt bedrag moeten zijn? Als je pech hebt met een gebouw of er zijn veel leerkrachten een of twee dagen ziek, is er minder geld over voor onderwijs. Dit zou toch eerlijker moeten kunnen.
Het ministerie van onderwijs, de minister, de kamerleden en alle ambtenaren op het ministerie. Wat is het effect van dit opgetuigde onderwijssysteem? Hoeveel onderwijsgeld gaat daarheen? Wat is nodig? Wat is nuttig? Wat is mooi meegenomen?

Particuliere bureautjes
De ene helft van Nederland is coach, de andere helft wordt gecoacht. Het is een woord waar ik jeuk van krijg. Ook al weet ik dat er ook goede dingen gebeuren, denk ik ook dat dit mede de oorzaak is, dat er zoveel leerkrachten wat anders zijn gaan doen. Ik ken er toch een flink aantal in mijn omgeving die uit het onderwijs zijn gestapt. Ook hier gaat onderwijsgeld heen, wat niet direct ten goede komt aan de kinderen.
Dan heb ik het nog niet over de bureautjes die voor fors meer geld leerkrachten verhuren. Een verkeerde marktwerking wat een school extra veel geld kost, wat maar een keer kan worden uitgegeven.

Deskundigheidsbevordering
Dat is nodig, het is nuttig, maar als ik zie welke bedragen worden gevraagd, zijn die bedragen niet toevallig gekozen. Precies wat beschikbaar is gesteld per wtf op een school. En wat is daadwerkelijk het effect van alle scholing, cursussen, opleiding, workshop en wat dies meer zij, die als paddestoelen uit de grond worden gestampt? En wat is effectvol het onderwijs aan het kind?

Meningen
Zoveel mensen (en organisaties), zoveel meningen. Zijn de meningen wetenschappelijk onderbouwd zodat we echt kiezen voor wat werkt i.p.v. wat leuk lijkt. Zo niet, laten we er dan mee stoppen. Onderzoek is nuttig, maar overdreven door blijven gaan met onderzoek is echt niet nodig. Niet op gebied van onderwijs, maar ook niet op vele andere gebieden. Laten we zuinig omgaan met geld.

Leiding nemen, krijgen, gebruiken en toestaan
Wie is de baas over wie? Wat is nodig voor het doel om goed onderwijs voor de leerling te realiseren? Dat is een lastige vraag, waarop ook ik niet zomaar een antwoord op heb gevonden. Wanneer mijn leiding niet nodig is, stap ik op.

Vieringen
Kerst, Sinterklaas, avondvierdaagse, schoolreis, kamp zijn nog maar een paar van deze feesten die ieder jaar terugkeren. Wat is nodig? Wat is nuttig?
Het is goed om kinderen te leren over de feesten, maar hoe gek moet je het maken? Zit Sint ieder jaar op een ander thema te wachten of is dit iets wat volwassenen ervan willen maken? Is een kerstdiner nodig en nuttig? Of kan kerst ook eenvoudiger gevierd kunnen worden? Ietwat educatief en pedagogisch verantwoord is en Kinderdijk oplevert?

Profilering
Het bord op de gevel geeft de naam van een school. Dat zou toch genoeg moeten zijn? Of moeten we reclame in de omgevingen naamsbekendheid creëren om te zorgen dat ouders voor jouw school of jouw stichting kiezen? Draait het daarom? Dus toch om geld? Als we hier nu eens mee stoppen en het geld in goed onderwijs stoppen en onze onderwijskwaliteit laten zien?

Verantwoording
Papieren, ook al is het digitaal (ParnasSys). Is ons onderwijs hier beter van geworden? Deels wel. Een goed plan maken om vooruit te kijken en op termijn bepaalde veranderingen in te zetten, is prima. Evalueren van je plannen en halverwege bijstellen is goed om je bewust te maken waar je meegezogen bent. Een goede analyse is belangrijk om goede acties uit te kunnen voeren bevordert de kwaliteit van onderwijs. Zo kun je het onderwijs bijstellen. Ik denk dat het wel efficiënter kan. Hele boekwerken wordt door niemand gelezen en kosten mega veel tijd om te maken. Die tijd kan ook ingezet worden om in de klassen te kijken en direct daar met reflectieve vragen aan de slag te gaan. Veel effectiever en direct goed voor de onderwijskwaliteit.

Digitalisering
Efficiëntie en een mooi middel om data te verzamelen, dat zijn voordelen van de digitalisering. Net als het leren kennen van de weg op internet en leren opzoeken. Maar... De fijne motoriek van het schrijven, het onthouden en inprenten van spelling, maar ook houding als je werkt met een tablet en het samen leren door coöperatieve werkvormen zijn echt ook nadelen. Een goede balans is belangrijk en kritisch blijven nadenken over gebruik van ICT is essentieel.

De praktijk
Ook ik betrap mezelf op zaken als organiseren van zaken die ten goede zouden moeten komen van onderwijs. Maar ook ik zak verder weg van ons doel door zaken te doen die meer bij de bijzaken horen. Mijn doel is het vormen van een school. Het creëren van een team. Het samen gaan voor een doorgaande lijn. Het samen willen bereiken van goed onderwijs voor onze leerlingen, zowel pedagogisch als didactisch. Randzaken weglaten is een hele kunst.
Het kerstontbijt of -diner is een mooie gelegenheid om iets samen te vieren, samen te delen. Maar is dat het hoofddoel? De avondvierdaagse is een mooie gezamenlijke activiteit. Maar is het ons hoofddoel? Moet dit? Of mag dit?
De vele plannen, verantwoording, dossiers van leerlingen zouden toch anders moeten kunnen. O nee, wacht, dan krijgen we geen geld. Geld is nodig om de materialen te kunnen aanschaffen en mensen te kunnen inhuren. Zitten we in een vicieuze cirkel? Laten we die dan doorbreken.
Verdeel het beschikbare geld en ga aan de slag. Een goede instructie. Oefenen. Vaardigheden leren en zorgen voor een goed pedagogisch klimaat. Zonder al die mensen die zich hierover moeten buigen. Er lekt veel te veel geld weg. Er lekt veel te veel tijd weg. Kostbare tijd die we aan de kinderen moeten besteden.

De basis
Laten we terug naar de basis. Stop met het paarse gedrocht en ga lesgeven. Zorg dat je weet wat je doet, zonder oeverloze discussies, samenvoegen, afstotingen, vernieuwingen, veranderingen, organisaties, systemen, coaching, verantwoording, reclame, of wat dan ook.
Laten we efficiënt te werk gaan. En terug naar wat onze opdracht is. Het gaat om de ontwikkeling van onze kinderen. Dat is onderwijs.
Met te weinig leraren is een nieuwe uitdaging ontstaan. In Trouw van 23 december j.l. stond opnieuw een artikel over de vierdaagse werkweek. Of toch de vierjarigen niet naar school. Er zal een rigoureuze oplossing moeten komen, want de situatie wordt onhoudbaar.

Mocht ik overbodig zijn, zoek ik een ander doel. Laten we reëel zijn. Behoud het goede en neem afscheid van zaken die er niet te doen. Laten we teruggaan naar het doel van ons onderwijs: Goed onderwijs voor ieder kind. Zonder druk. Zonder stress, maar door om te zien naar elkaar. Een mooi goed voornemen voor 2020.

Literatuur:
Naaijkens, E., & Bootsma, M. (2018). En wat als we nu weer eens gewoon gingen lesgeven?: Een kwaliteitsaanpak voor scholen (Dutch Edition). Huizen: Uitgeverij Pica.Rijksoverheid, geraadpleegd op 26 december 2019. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financiering-onderwijs/overheidsfinanciering-onderwijsTrouw dagblad, 23 december 2019. https://www.trouw.nl/archief/2019/12/23?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

Nieuwjaarsduik

Altijd leuk ... om maar te kijken. Wij hebben als gezin één keer meegedaan in 2002. De jongste was toen 6 jaar, de oudste 11. Ze weten het nog steeds. Eigenlijk veel te koud natuurlijk. Maar we zouden het één keer doen. Gewoon het meemaken. Ervaren. Brrrr.


Iets ondernemen zit in het bloed en twee van onze kinderen doen nog met enige regelmaat mee met deze Nederlandse traditie. Hoe dapper!
Waarom doen we zoiets? Willen we iets afspoelen van het oudejaar? Willen we een frisse start maken? Willen we met een schone lei beginnen? De vraag wordt steeds opnieuw gesteld door de verslaggevers van de live uitzending van de nieuwjaarsduik.

Waarom deden wij het 18 jaar geleden met onze kinderen? Voor het bakkie erwtensoep? Daar zou ik het niet voor doen. Het is soep uit blik, erg zout en lang niet zo lekker als de eigengemaakte. De soep die je al enkele dagen van te voren moet starten met het weken van de spliterwten. Met de schenkel en spek moet het lang opstaan. Een dag laten rusten. Als de lepel erin blijft staan, is de substantie dik genoeg. Mmmmmmm. Nee, voor bliksoep hoef je het niet te doen.

Voor een van acryl gemaakte afzichtige oranje muts met pompoen ook niet.

Is het omdat we onze bucketlist willen afwerken. Alles een keer meemaken? Alles willen ervaren? Ervaringen zijn immers meer bijzonder dan alles wat we kunnen kopen. Of dat nu in een winkel is of online, al zal de ervaring in een fysieke winkel beter voelen. Tenzij je tijdgebrek hebt. De ervaring. Dat zou best een punt kunnen zijn.
Het afspoelen van het oude en met een schone lei beginnen. Zoals ook veel afslankacties starten op 1 januari of nu zelfs ook 30 alcoholloze dagen. Het is mooi hoor en ik heb ongetwijfeld ook wel eens gestart met goede voornemens. Is het nodig om zo extreem iets niet meer te doen? Is het goed om een winnaar te zijn en te stralen als ben je ergens de beste in? Is het nuttig om de week van ‘vul maar in’ in het leven te roepen en meer dan 52 weken te kunnen vullen? Ik geloof er niks van. Matigen, dat is de clou.

Velen wensten elkaar een mooi en liefdevol jaar. Vele stellen, families, vrienden en zelfs mensen uit het buitenland hebben het schurende zand tussen tenen en het koude water tot aan hun liezen mogen ervaren. Samen.
Een ervaring, dat is het. Je daartussen begeven. Het meerennen. De kou aan je voeten. Het bibberende lijf achteraf. De foto’s. Die kop soep. De muts.
Één ding is zeker. Er is zeker iemand die hier veel profijt van heeft. Dat is de soepfabrikant die het gelukt is om hiervan een mooie traditie van te maken. Knap staaltje promotiewerk.

Maar ook die heerlijke gekke zoon geniet er jaarlijks van. Elk jaar vraagt hij weer aan de andere gezinsleden wie er mee gaat. Soms heeft hij tot de duik niet geslapen. Hij heeft al vele keren meegedaan in de afgelopen 18 jaar. Een bikkel is het. ‘s Avonds een vent, ‘s ochtends een vent. Al vijf keer samen met dezelfde schoolvriend. Het motto van die twee: Koppie onder, anders telt het niet. Haha. Hoe gaaf!

Het levert blauwgebekte plaatjes op met een oranje toefje. Het laat zien dat er zoveel verschillende mensen een bijzondere ervaring willen meemaken. Zolang het een traditie is, die niemand kwaad doet, laten we dit dan vooral koesteren. Geniet van de bijzondere ervaringen in het leven. Dat is wat mijn zoon ook altijd zegt. Daar kunnen wij een voorbeeld aan nemen. Geniet, met mate, dat dan weer wel.

Bronnen:
https://www.omroepwest.nl/nieuws/3981094/Dit-zijn-de-leukste-beelden-van-de-nieuwjaarsduik-2020 
https://www.hartvannederland.nl/nieuws/2020/duizenden-beginnen-2020-met-een-frisse-nieuwjaarsduik/ 
https://www.omroepwest.nl/nieuws/3981067/KIJK-MEE-Fris-begin-van-2020-bij-de-nieuwjaarsduik
https://www.unox.nl/nieuwjaarsduik.html
https://www.nieuwjaarsduik.info/

De knoop en de vlinder

Ken je dat unheimische gevoel? Niet helemaal jezelf zijn. Een knoop in je maag hebben of een vlinder in je buik voelen. Of soms zelfs met een steen op je maag lopen. Ook al kriebelt af en toe die vlinder, de knoop of die steen lijkt het te winnen. Onderwijs is zo’n mooi vak, maar soms ook even niet. Je beleeft en ervaart. Je maakt keuzes en ontmoet mensen. Je doet je best. Het voelt goed of even niet.

Een Rennie zou verlichting kunnen geven, maar meestal grijp ik naar de Paracetamol of soms Ibuprofen. Het werkt soms wel, soms niet. Een placebo-effect sluit ik niet uit.
Wat is er aan de hand? Het gaat goed of even niet. Het voelt goed of even niet. Dat zijn twee verschillende dingen. Is het een feit of een mening?

De ECHA*(1 -studie is een pittige tocht. Scriptie schrijven. Schrappen. Zoeken. Engels lezen. Tijdens deze tocht, maar ook in andere situaties zie ik mezelf nu even in de Leerkuil (Dweck, 2017). Een nieuwe omgeving, een andere vraag, afstemming, in kaart brengen van de situatie, het kost allemaal tijd en energie en geeft nog niet het beeld wat ik voor ogen heb. Ik weet het, de eerste 100 dagen zijn nog niet voorbij. Even geduld dus. Die knoop hoort erbij.

Ik ben een doener en zie graag praktisch hoe een en ander ingezet en uitgevoerd kan worden. Ik houd van mensen, en nog meer van kinderen. Als ik hen zie floreren, begint het van binnen te fladderen. Ik voel het in mijn buik. Hoe krijgen die kinderen het onderwijs waar ze recht op hebben? Vele factoren liggen daaraan ten grondslag. Bedenk dat we altijd terugvallen op 'wat heeft dit kind in deze situatie met deze ouders op deze school in de groep bij deze leerkracht nodig?' (Pameijer en Beukering, 2017) Die vraag blijkt niet altijd even makkelijk te zijn. Maar wel essentieel.

De uitgangspunten van handelingsgericht werken kan ik zo leggen op mijn eigen leerweg in een nieuwe werkomgeving. Doelgericht werken, transactioneel (wisselwerking en afstemming), onderwijs- en opvoedingsbehoeften staan centraal, de leerkracht en de ouders doen ertoe, positieve aspecten benutten, constructief samenwerken, systematisch en transparant. Niet in een bepaalde volgorde. Het een is niet belangrijker dan het ander. Transactie. Afstemming. De situatie vraagt om aandacht en afstemming. Een nieuwe omgeving vraagt andere dingen. Een andere situatie vraagt een andere aanpak. Andere mensen hebben andere regels.

Natuurlijk moeten we dit in een breder verband zien. Het gevoel erbij te horen, gewaardeerd te worden, als zelfstandige individu te kunnen functioneren, zien we terug in de basisbehoeften relatie, competentie en autonomie (Stevens, 2008). Waarschijnlijk moet dat gevoel ook nog groeien in een nieuwe situatie. Het voelt alsof je voor het eerst ergens op verjaardagsvisite bent en niemand kent. Wat zijn hier de gewoontes? Hoe spreekt men elkaar aan? Heb ik de goede kleren aan? Wat zeg ik wel en wat juist niet? Afstemming, acceptatie, het aankunnen en weten hoe stuurbaar en leerbaar je bent.
Geduld is een schone zaak.

Dan is de leeruitdaging (Nottingham et al., 2018) een sprekend beeld om mezelf rustig uit die kuil te sjorren. Stapje voor stapje. Knoopje voor knoopje. Zodat het weer gaat fladderen en vlinderen. En dat komt gewoon goed. Want ...

Het is kerstvakantie. Tijd om de balans op te maken en zelf weer in balans te komen. Dan gaan de vlinders vanzelf weer fladderen.

Literatuur
Dweck, C. S. (2017). Mindset, de weg naar een succesvol leven (6e ed.). Amsterdam, Nederland: B.V.Uitgeverij SWP.
Nottingham, J., Hattie, J. A. C., Adrian, R., Kokee, S., & Ampersand Text & Translation (Voorburg).
(2018). De leeruitdaging: diep leren in de Leerkuil. Rotterdam: Bazalt Educatieve Uitgaven.
Pameijer N., van Beukering T., Schulpen Y. & Van de Veire H, Handelingsgericht werken op school, Acco, Leuven, 2007
Stevens, L. (2008). Leraar, wie ben je? (1ste editie). Apeldoorn: Maklu.

*(1 ECHA = European Council for High Ability